گانت چارت پروژه ساختمانی؛ آموزش رسم نمودار گانت با تاریخ شمسی و مثال

خیلی از پروژه‌های پیمانکاری عقب نمی‌افتند چون کار سخت است؛ عقب می‌افتند چون هیچ‌کس دقیق نمی‌داند کدام کار باید قبل از کدام تمام شود. لوله‌کش منتظر تخریب است، کاشی‌کار منتظر لوله‌کش و کارفرما هم مدام می‌پرسد «کی تمام می‌شود؟». گانت چارت ساده‌ترین ابزاری است که جواب این سؤال را روی یک صفحه نشان می‌دهد.

در این راهنما می‌بینید نمودار گانت چیست، از چه بخش‌هایی ساخته می‌شود، وابستگی بین فعالیت‌ها و مسیر بحرانی یعنی چه و چطور می‌توانید برای یک پروژه‌ی واقعی، با تاریخ شمسی و بدون درگیری با تنظیمات اکسل، یک گانت مرتب بسازید و برای کارفرما بفرستید.

گانت چارت چیست؟

گانت چارت (Gantt Chart) یک نمودار میله‌ای افقی است که برنامه‌ی زمانی پروژه را نشان می‌دهد. در سمت راست (در نسخه‌های فارسی) فهرست فعالیت‌ها می‌آید و بالای نمودار محور زمان. هر فعالیت یک نوار دارد که از تاریخ شروع آن شروع می‌شود و طولش برابر مدت اجرای آن است.

با یک نگاه به گانت می‌شود فهمید:

• هر کار کی شروع می‌شود و کی تمام می‌شود؛
• کدام کارها هم‌زمان انجام می‌شوند؛
• کدام کار به تمام شدن کار دیگری وابسته است؛
• کل پروژه چند روز طول می‌کشد.

به همین دلیل گانت در پیشنهاد قیمت، جلسه‌ی شروع کار با کارفرما و گزارش پیشرفت پروژه کاربرد زیادی دارد.

اجزای اصلی نمودار گانت

قبل از رسم، بهتر است بدانید هر ردیف گانت چه اطلاعاتی لازم دارد:

• عنوان فعالیت: یک کار مشخص و قابل اندازه‌گیری، مثل «اجرای فونداسیون» یا «لوله‌کشی آب و فاضلاب».
• تاریخ شروع: روزی که کار باید شروع شود.
• مدت (روز): چند روز کاری یا تقویمی طول می‌کشد. از اول مشخص کنید منظورتان کدام است و تا آخر همان را نگه دارید.
• تاریخ پایان: از روی شروع و مدت به دست می‌آید.
• وابستگی: این فعالیت بعد از کدام فعالیت می‌تواند شروع یا تمام شود.
• هزینه (اختیاری): برآورد هزینه‌ی هر فعالیت، که جمع آن هزینه‌ی کل برنامه را نشان می‌دهد.

انواع وابستگی بین فعالیت‌ها

وابستگی همان چیزی است که گانت را از یک جدول ساده‌ی تاریخ جدا می‌کند. چهار نوع رایج دارد:

پایان به شروع (FS)

رایج‌ترین حالت. تا فعالیت قبلی تمام نشود، فعالیت بعدی شروع نمی‌شود. مثلاً تا لوله‌کشی تمام نشده، گچ‌کاری دیوارها شروع نمی‌شود.

شروع به شروع (SS)

دو فعالیت هم‌زمان شروع می‌شوند، یا دومی بعد از شروع اولی شروع می‌شود. مثلاً سیم‌کشی برق و لوله‌کشی می‌توانند هم‌زمان شروع شوند.

پایان به پایان (FF)

دو فعالیت باید هم‌زمان تمام شوند. مثلاً نظافت نهایی و جمع‌آوری نخاله باید با هم به پایان برسند.

شروع به پایان (SF)

کمترین کاربرد را دارد: فعالیت دوم تا وقتی فعالیت اول شروع نشده، نمی‌تواند تمام شود. در پروژه‌های کوچک کمتر به آن نیاز پیدا می‌کنید.

اگر تازه با گانت کار می‌کنید، بیشتر ردیف‌ها را «پایان به شروع» بگذارید و فقط جایی که واقعاً کار موازی پیش می‌رود، از نوع‌های دیگر استفاده کنید.

مسیر بحرانی چیست و چرا مهم است؟

مسیر بحرانی زنجیره‌ای از فعالیت‌های وابسته است که طولانی‌ترین مسیر از شروع تا پایان پروژه را می‌سازد. هر روز تأخیر در یکی از این فعالیت‌ها، مستقیم یک روز به پایان پروژه اضافه می‌کند. فعالیت‌هایی که روی مسیر بحرانی نیستند معمولاً کمی «شناوری» دارند؛ یعنی چند روز عقب افتادنشان پایان پروژه را جابه‌جا نمی‌کند.

برای پیدا کردن مسیر بحرانی در یک پروژه‌ی کوچک، لازم نیست فرمول پیچیده بلد باشید. زنجیره‌های وابسته را دنبال کنید، مدت‌ها را جمع بزنید و ببینید کدام زنجیره طولانی‌تر است. در مثال پایین این کار را با هم انجام می‌دهیم.

مثال: گانت چارت بازسازی یک واحد آپارتمان

فرض کنید قرار است بازسازی یک آپارتمان را از ۱ آذر شروع کنید. این اعداد فقط برای مثال هستند:

حالا دو زنجیره داریم:

• تخریب، لوله‌کشی، گچ‌کاری، نقاشی: ۵ + ۱۰ + ۷ + ۵ = ۲۷ روز
• تخریب، لوله‌کشی، کاشی‌کاری، نصب کابینت: ۵ + ۱۰ + ۸ + ۳ = ۲۶ روز

پس مسیر بحرانی زنجیره‌ی اول است و پروژه ۲۷ آذر تمام می‌شود. نصب کابینت یک روز شناوری دارد؛ اگر یک روز دیر شروع شود، پایان پروژه عوض نمی‌شود. اما اگر گچ‌کار دو روز دیر بیاید، کل پروژه دو روز عقب می‌افتد. این دقیقاً همان اطلاعاتی است که موقع هماهنگی با استادکارها لازم دارید: می‌دانید روی کدام کار باید سخت‌گیرتر باشید.

چرا رسم گانت در اکسل برای پیمانکاران ایرانی دردسر دارد؟

اکسل گانت آماده ندارد و معمولاً باید با نمودار میله‌ای انباشته (Stacked Bar) و چند تنظیم دستی آن را شبیه‌سازی کنید. مشکل بزرگ‌تر تاریخ شمسی است: محور زمان نمودار اکسل با تاریخ میلادی کار می‌کند و برای تاریخ شمسی باید تاریخ‌ها را تبدیل کنید یا ترفندهای اضافه بزنید. فلش وابستگی بین فعالیت‌ها را هم باید دستی بکشید و با هر تغییر، دوباره مرتبش کنید.

برای یک پروژه‌ی کوچک یا متوسط، این حجم کار معمولاً ارزشش را ندارد. ابزاری که از اول با تقویم شمسی و فهرست فعالیت کار کند، همان نتیجه را در چند دقیقه می‌دهد.

رسم گانت چارت با ابزار رایگان همتراز، قدم‌به‌قدم

ماژول گانت همتراز یک ابزار رایگان در سایت همتراز است که گانت را با تقویم شمسی (یا میلادی) می‌سازد و یک گزارش PDF مرتب به شما می‌دهد. مراحلش این‌طور است:

قدم ۱: تقویم و واحد پول را انتخاب کنید

بالای صفحه نوع تقویم را انتخاب کنید (شمسی پیش‌فرض است) و واحد پول را روی ریال، تومان یا دلار بگذارید.

قدم ۲: اطلاعات اولیه را وارد کنید

نام شخص و نام شرکت پیمانکار و نام کارفرما را بنویسید. این اطلاعات در سربرگ گزارش نهایی می‌آید.

قدم ۳: مشخصات پروژه را بنویسید

عنوان پروژه را وارد کنید، مثلاً «بازسازی واحد ۳ ساختمان مسکونی». اگر بخواهید، بودجه‌ی پیشنهادی را هم وارد کنید؛ این فیلد اختیاری است.

قدم ۴: فعالیت‌ها را ردیف‌به‌ردیف اضافه کنید

برای هر فعالیت عنوان، توضیح، هزینه، تاریخ شروع و مدت (روز) را وارد کنید. در ستون «وابسته به» شماره‌ی ردیف فعالیت قبلی را بنویسید و نوع وابستگی را انتخاب کنید. با دکمه‌ی افزودن ردیف، فعالیت بعدی را اضافه کنید. پیش‌نمایش نمودار همان‌جا ساخته می‌شود و مدت کل و هزینه‌ی کل پروژه را نشان می‌دهد.

یک نکته: تاریخ شروع هر فعالیت را خودتان وارد می‌کنید. پس وقتی فعالیتی «پایان به شروع» به ردیف قبلی وابسته است، تاریخ شروعش را بعد از پایان آن ردیف بگذارید تا نمودار با واقعیت کار جور باشد.

قدم ۵: بررسی نهایی و دریافت PDF

در مرحله‌ی بررسی نهایی خلاصه‌ی پروژه را ببینید و گزارش را بگیرید. گزارش شامل مشخصات پیمانکار و کارفرما، تاریخ شروع و پایان پروژه، مدت و هزینه‌ی کل، خود نمودار گانت و جدول فعالیت‌هاست. می‌توانید آن را در اندازه‌ی A4 یا A3 به‌صورت PDF دانلود کنید و برای کارفرما بفرستید.

نکته‌هایی برای یک گانت واقع‌بینانه

• فعالیت‌ها را زیادی ریز یا زیادی کلی نکنید. «اجرای ساختمان» به درد نمی‌خورد و «نصب پریز اتاق خواب» هم زیادی جزئی است. کارهایی را ردیف کنید که یک گروه یا یک استادکار مشخص انجامش می‌دهد.
• تعطیلات و شرایط کارگاه را حساب کنید. تعطیلات رسمی، روزهای بارانی برای کارهای بیرونی و زمان رسیدن مصالح را در مدت‌ها لحاظ کنید.
• برای کارهای پرریسک کمی حاشیه بگذارید. مخصوصاً فعالیت‌هایی که روی مسیر بحرانی هستند.
• گانت را به‌روز نگه دارید. برنامه‌ای که فقط روز اول کشیده شود، بعد از دو هفته دیگر کاربردی ندارد. هر بار که برنامه جدی عوض شد، نسخه‌ی تازه بسازید.
• تصمیم‌های جلسه را مکتوب کنید. اگر در جلسه با کارفرما زمان‌بندی تغییر کرد، آن را با صورتجلسه ساز رایگان همتراز ثبت کنید تا بعداً سر تاریخ‌ها بحثی پیش نیاید.

از برنامه‌ی زمانی تا کنترل هزینه

گانت می‌گوید کارها کی انجام می‌شوند، اما نمی‌گوید پروژه در عمل چقدر خرج برداشته است. برای این بخش باید هزینه‌ها و دریافتی‌های واقعی را ثبت کنید. در همتراز می‌توانید برای هر قرارداد یک پروژه تعریف کنید، هزینه‌ها و واریزهای کارفرما را در تراکنش‌ها با «مرکز هزینه» ثبت کنید و در وضعیت مالی پروژه ببینید چقدر فاکتور شده، چقدر واریز شده و چقدر مانده است. اگر صورت وضعیت تهیه می‌کنید، راهنمای صورت وضعیت پیمانکاری را هم بخوانید؛ برنامه‌ی زمانی خوب کمک می‌کند حدس بزنید صورت وضعیت بعدی کی آماده می‌شود.

سؤال‌های متداول

فرق گانت چارت با برنامه زمان‌بندی معمولی چیست؟

برنامه‌ی زمان‌بندی معمولی معمولاً یک جدول تاریخ است. گانت همان اطلاعات را به شکل نوار روی محور زمان نشان می‌دهد و وابستگی بین کارها را هم مشخص می‌کند، پس هم‌پوشانی‌ها و گلوگاه‌ها راحت‌تر دیده می‌شوند.

برای پروژه‌های کوچک هم گانت لازم است؟

بله، حتی برای یک بازسازی دوهفته‌ای. وقتی چند استادکار پشت سر هم کار می‌کنند، یک گانت ساده جلوی منتظر ماندن و دوباره‌کاری را می‌گیرد و جواب روشنی به سؤال «کی تمام می‌شود؟» کارفرما می‌دهد.

آیا می‌شود گانت را با تاریخ شمسی رسم کرد؟

بله. در اکسل باید تاریخ‌ها را تبدیل کنید یا از ترفند استفاده کنید، اما ماژول گانت همتراز به‌طور پیش‌فرض با تقویم شمسی کار می‌کند و تقویم میلادی را هم دارد.

گانت را چطور برای کارفرما بفرستم؟

بعد از ساختن گانت، گزارش را به‌صورت PDF در اندازه‌ی A4 یا A3 دانلود کنید و همراه پیشنهاد قیمت یا صورتجلسه‌ی شروع کار بفرستید. اگر می‌خواهید روی گزارش مهر و امضا بگذارید، ابزار حذف پس‌زمینه مهر و امضا تصویر مهرتان را آماده می‌کند.

جمع‌بندی

گانت چارت یعنی دیدن کل پروژه روی یک صفحه: چه کاری، کی و بعد از کدام کار. فعالیت‌ها را درست تعریف کنید، وابستگی‌ها را مشخص کنید، مسیر بحرانی را پیدا کنید و برنامه را با پیشرفت کار به‌روز نگه دارید. همین حالا اولین گانت پروژه‌تان را با ابزار رایگان گانت همتراز بسازید و برای کنترل هزینه‌ها و دریافتی‌های همان پروژه، ثبت‌نام رایگان در همتراز را امتحان کنید.